Marco Berlinguer: Εξερευνώντας τα κοινά

πηγή: geniusloci2017 { } null

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα openDemocracy. Ο Marco Berlinguer είναι ακτιβιστής, ερευνητής και δημοσιογράφος, έχει συνεργαστεί με το Institut de Govern i polítiques públiques (IGOP) του Universitat Autònoma de Barcelona (UAB). Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας. (Εικόνα Mario Klingemann)

 

 

Το Transform! άρχισε να εργάζεται το 2004 για την δημιουργία του «Networked Politics1», μέσα από το οποίο εξερευνήσαμε ένα ευρύ φάσμα σε δυο κρίσιμα νέα πεδία σύγχρονης πολιτικής: νέες οργανωτικές μορφές συλλογικής δράσεις και τις επιπτώσεις μιας οικονομίας που όλο και περισσότερο βασίζεται στην πληροφορία, τη γνώση και την επικοινωνία.

Τον Οκτώβριο του 2009, συνδιοργανώσαμε το πρώτο Free Culture Forum (FCF)2 – μια προσπάθεια να δημιουργηθεί ένας διεθνής χώρος δικτύωσης και στρατηγικής σκέψης για ένα ευρύ φάσμα κινημάτων που έχουν αναδυθεί σε όλο το κόσμο σε διάφορα πεδία που σχετίζονται στη παραγωγή, την πρόσβαση, την διακίνηση και τη διαχείριση πολιτιστικών έργων και της γνώσης. Το FCF εξέδωσε ένα Πλαίσιο για την Καινοτομία, την Δημιουργικότητα και την Πρόσβαση στη Γνώση3, που συγκέντρωσε αιτήματα, αρχές και σαφείς δράσεις για την διαφορετική ρύθμιση των νομικών, πολιτικών και οικονομικών προκλήσεων που παρουσιάστηκαν από την επαναστατική αλλαγή στο τρόπο που η γνώση, η πληροφορία και η κουλτούρα δημιουργούνται, γίνονται προσβάσιμες και μετασχηματίζονται.

Το Πλαίσιο καταγράφει μια σειρά από τρόπους για την επίτευξη της βιωσιμότητας που προκύπτει από πρωτοβουλίες  βασισμένες σε ελεύθερες πολιτιστικές αρχές, κάποιες αποσαφηνισμένες, κάποιες ακόμη σε πειρατικό στάδιο: «Τα οικονομικά μοντέλα για την βιώσιμη πολιτιστικής παραγωγής περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων: μη χρηματικές δωρεές και ανταλλαγές (πχ δώρα, χρονοπίστωση4 και ανταλλαγές), απευθείας χρηματοδότηση (πχ συνδρομές και δωρεές), κοινό κεφάλαιο (πχ κοινόχρηστους πόρους, συνεταιρισμούς παραγωγών, διαχρηματοδότηση/κοινωνική οικονομία, πιστώσεις P2P5, ψηφιακά νομίσματα, χρηματοδότηση από το κοινό, επενδυτικούς συνεταιρισμούς της κοινότητας και συνεταιρισμούς καταναλωτών), θεσμούς που εγγυούνται τις υποδομές για τα επιχειρήματα, δημόσια χρηματοδότηση (πχ βασικό εισόδημα, αλληλέγγυα χρηματοδότηση, χρηματικά έπαθλα, βραβεία, δημόσια συμβόλαια και αναθέσεις), ιδιωτική χρηματοδότηση (πχ επιχειρηματικές επενδύσεις, μετοχές, ιδιωτικές χορηγίες, εταιρικά εργαλεία υποδομής), εμπορικές δραστηριότητες (συμπεριλαμβανόμενων υπηρεσιών και αγαθών) και συνδυασμό διαμοιρασμό P2P και χαμηλού κόστους ψηφιακή ροή. Ο συνδυασμός αυτών των επιλογών είναι όλο και πιο βιώσιμος τόσο για ανεξάρτητους δημιουργούς όσο και τη βιομηχανία». Το Πλαίσιο προωθεί ακόμη την αρχή του συνδυασμού διάφορων πηγών χρηματοδότησης, ως ένα τρόπο εγγύησης της ανεξαρτησίας των δημιουργών. Για ένα απτό παράδειγμα, δείτε τις ιντερνετικές δισκογραφικές6.

Αυτό που ονομάζουμε Κινήματα Ελεύθερης Κουλτούρας αποτελούν ένα ευρύ φάσμα εμπειριών που κυρίως αναδύονται στο πλαίσιο του διαδικτύου και της ψηφιακής επανάστασης. Αν και αναπτύσσονται ανεξάρτητα, είναι  χαλαρά ευθυγραμμισμένα σε ένα κοινό άξονα γνωρισμάτων και έναν αλληλέγγυο ενισχυτικό δυναμισμό – ή ένα «viral πλέγμα» σύμφωνα με τον David Boiler.

Όλα αυτά τα κινήματα γεννήθηκαν ως μια πρακτική και πολιτιστική κριτική σε αυτό που ονομάστηκε «το δεύτερο κίνημα περίφραξης» – δηλαδή οι επιθετικές κρατικές πολιτικές για την επέκταση των Δικαιωμάτων Πνευματικής Ιδιοκτησίας στη γνώση, το πολιτισμό, τη πληροφορία, την επικοινωνία (ακόμα και σε οργανισμούς και δεδομένα). Η αντίσταση στις πολιτικές αυτές αναδύθηκε παράλληλα με πρακτικά πειράματα σε διαφορετικές προσεγγίσεις στη ρύθμιση της ιδιοκτησίας στην ψηφιακή εποχή και πως μπορεί να οργανωθεί η παραγωγή σε ένα δικτυωμένο κόσμο.

Όταν ξεκινήσαμε το Networked Politics, θέλαμε πρώτα απ’ όλα να  βαθύνουμε την κατανόηση των προβλημάτων που δημιουργήθηκαν στις πρωτοποριακές μορφές και αρχές οργάνωσης στα παγκόσμια κινήματα. Με αυτό το τρόπο καταφέραμε να ανακαλύψουμε ομοιότητες στις οργανωτικές μορφές που δημιουργήθηκαν στο κίνημα του Ελεύθερου και Ανοιχτού Κώδικα Λογισμικού (FOSS) και των εμπειριών διάφορων διαδικτυακών κοινοτήτων συνεργατικής παραγωγής, όπως για παράδειγμα η Wikipedia. Εδώ υπάρχει ένα πρώτο σύνολο θεμάτων που πιστεύουμε πως πρέπει να εξεταστούν βαθύτερα. Οι εμπειρίες αυτές συνεισφέραν στην ανασύνθεση και διαχείριση, με μάλλον περίεργους τρόπους, αρκετά περίπλοκων προβλημάτων σχετιζόμενα με την ενσωμάτωση και το συντονισμό κοινοτήτων ιδιαίτερα ανεξάρτητα μέλη, η διαχείριση (διάχυτων) συγκρούσεων και νέες μορφές ηγεσίας. Πειραματίστηκαν με την δυνατότητα που πρόσφεραν οι νέες τεχνολογίες για καλύτερα διαμοιρασμένες, περισσότερο αποκεντρωμένες και καλύτερα ρυθμισμένες και διαφοροποιημένες ικανότητες, γνώσεις, ανάγκες και προσδοκίες των εμπλεκόμενων πρωταγωνιστών. Δεν υπάρχει ένα γενικό μοντέλο εργασίας εδώ, αλλά προσφέρει ένα πολύ πλούσιο πεδίο πραγματικών – μερικές φορές πολύ αποτελεσματικών – εμπειριών για την καλύτερη κατανόηση τη παρούσα αναδιαμόρφωση βασικών πολιτικών προβλημάτων.

Το προηγούμενο πάει μαζί με ένα δεύτερο ερώτημα που συχνά αντιμετωπίσαμε, δηλαδή, γιατί αυτές οι «δικτυωμένες φόρμες» αναδύονται σε τόσα πολλά κινήματα και σε τόσες πολλές πτυχές της σύγχρονης κοινωνίας. Φυσικά η τεχνολογία έχει τη σημασία της. Η ανάδειξη του δικτύου ως κυρίαρχου κοινωνικό-οικονομικό παράδειγμα έχει προηγηθεί (αλλά και έχει ξεπεράσει προ πολλού) την τεχνολογική διάσταση (και την αποδυνάμωση θεσμών που βασίζονται στο έθνος κράτος). Υπάρχουν ενεργές δυνάμεις που έχουν συμβάλλει τόσο στη διαμόρφωση αυτής της τεχνολογικής μεταμόρφωσης, όσο και έχουν διαμορφωθεί από αυτή. Συζητώντας αυτό το θέμα, καταλήξαμε στο συμπέρασμα πως οι δυνάμεις αυτές έχουν τις βαθύτερες ρίζες τους στα κινήματα του 1960 και του ’70 και ιδιαίτερα κύρια γεγονότα: την ανατροπή των φορντιστικών7, πατριαρχικών, ιεραρχικών θεσμών του μεταπολεμικού καπιταλισμού και τις (συνδεδεμένες) επιπτώσεις της μαζικής επέκτασης της ανώτερης εκπαίδευσης. Αυτό, ανεξάρτητα από το αν είναι επαρκής επεξήγηση ή όχι, μας προτρέπει να σκεφτούμε ακόμη ένα σύνολο προβλημάτων. Πρέπει να σκεφτούμε καλύτερα τον ανθρωπολογικό μετασχηματισμό που βρίσκετε στα θεμέλια αυτών των καινούριων μορφών κοινωνικών σχέσεων, γιατί μια τέτοια εξερεύνηση θα βοηθούσε την βαθύτερη κατανόηση της ασαφούς και μπερδεμένης «αλλαγής» μέσα στην οποία έχουμε παγιδευτεί.

Πράγμα που οδηγεί σε μια Τρίτη περιοχή θεμάτων: τα κινήματα που αναλύουμε ξεπηδούν από τον ίδιο το πυρήνα της κοινωνικής καινοτομίας των τελευταίων δεκαετιών. Πως το αποκαλούμε αυτό; Μετα-φορντισμό8; Οικονομία της γνώσης; Πληροφορισμό9; Γνωστικό καπιταλισμό; Θα μπορούσα να συνεχίσω να παραθέτω όρους, που έχουν προταθεί από τα 1970 για να συλλάβουν αυτή τη νέα πραγματικότητα. Κατά την γνώμη μου όμως,  το γεγονός ότι δεν έχουμε καταλήξει σε ένα πλαίσιο του «αντικειμένου» έχει να κάνει με ένα υβριδικό, αντιφατικό και ένα άλυτο φαινόμενο, που χαρακτηρίζει τις μορφές παραγωγής, κοινωνικών σχέσεων και θεσμικών μορφών στις οποίες ζούμε.

Για να το πούμε απλά. Ζούμε ακόμη μέσα σε μια καπιταλιστική κοινωνία, και τα τελευταία είκοσι χρόνια, μια σημαντική αλλαγή είναι η ποσοτική νέα βαρύτητα της πληροφορίας, της επικοινωνίας και της γνώσης τόσο στην οικονομία όσο και στη κοινωνία εν γένει. Τα δύο αυτά πλαίσια αλληλεπικαλύπτονται, αλλά δεν ταυτίζονται απαραίτητα, πράγμα που οδηγεί σε μερικά σημαντικά προβλήματα και εντάσεις που αξίζουν προσεκτικότερης μελέτης.

Πρώτα, όπου η γνώση, η πληροφορία και η επικοινωνία παίζουν σημαντικό ρόλο, οι διαδικασίες της παραγωγής εμφανίζονται εγγενώς και πιο άμεσα κοινωνικές. Βασίζονται και ωφελούνται σε ροές και δίκτυα παραγωγής που ξεπερνούν τα επίσημα όρια κάθε συγκεκριμένου οργανισμού (πόσο μάλλον μεμονωμένων ατόμων). Αυτό δίνει μεγαλύτερη έμφαση στις δυνάμεις της συνεργασίας και της αμοιβαίας αλληλεξάρτησης και σπρώχνει κάθε θεσμό να πειραματιστεί σε οργανωτικές λογικές βασισμένες στην δεκτικότητα στο «έξω». Αυτό, για παράδειγμα, είναι ένας λόγος για την επιτυχία του ανοιχτού κώδικα σε ένα αυξανόμενο τμήμα της βιομηχανίας της πληροφορίας. Ακόμα πιο σημαντικό αυτή η «ανοιχτή στάση» είναι η λογική πίσω από το ίδιο το διαδίκτυο: η ανοιχτή αρχιτεκτονική είναι η αρχική του σύλληψη και το μυστικό της εκπληκτικής (και ουσιαστικά απροσχεδίαστης και αποκεντρωμένης) ανάπτυξής του.

Υπάρχει όμως μια ακόμη πτυχή της κοινωνικής φύσης της παραγωγής που πρέπει να σημειωθεί: κατά πολλές έννοιες, οι ροές παραγωγής μοιάζουν να έχουν απομακρυνθεί από τα επίσημα όρια αυτού που παραδοσιακά ονομάζεται παραγωγική εργασία, και να έχουν απλωθεί στην γενικότερη κοινωνία. Η τεράστια βιβλιογραφία στις σπουδές επιχειρήσεων και μέσων, για το ολοένα και πιο ασαφές όριο μεταξύ καταναλωτή και παραγωγού έχει να κάνει με αυτό το φαινόμενο. Ας αναλογιστούμε το μοντέλο της Google για την παραγωγή αξίας – δηλαδή την παροχή δωρεάν διαδικτυακών υπηρεσιών και πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης, και έπειτα την με πολλές μορφές εκμετάλλευση των δεδομένων και του περιεχομένου που παράγουν οι χρήστες – και εδώ υπάρχει ένα εμβληματικό παράδειγμα αυτής της αλλαγής.

Σε κάθε περίπτωση, το γενικό πρόβλημα που γεννιέται είναι πως η κοινωνική φύση αυτών των διαδικασιών μοιάζει να ασκεί πίεση σε κάθε σύστημα ρύθμισης, διακυβέρνησης και λογιστικό κλεισμένο μέσα στα όρια θεσμικά απομονωμένων οργανισμών. Αυτό απεικονίζεται καλύτερα από τον πολλαπλασιασμό μηχανισμών διακυβέρνησης που πηγάζει απευθείας από την ανάγκη να ρυθμιστεί η συνεργατική δράση μιας πλειάδας πρωταγωνιστών που είναι αυτόνομοι, άρα μη κυβερνήσιμοι από απλούς εξουσιαστικούς μηχανισμούς. Βαθύτερα όμως, αυτή η διάταξη κάνει ακόμη τους ανθρώπους να αμφισβητούν την επάρκεια, την νομιμότητα και την αποτελεσματικότητα των κανόνων ιδιοκτησίας όπως τους ξέρουμε, είτε πρόκειται για εταιρικούς είτε για κρατικούς μηχανισμούς. Η όλο και πιο ευρεία επανεύρεση της ιδέας των κοινών από αυτά τα κινήματα και πολλών πέρα από αυτά – έχει τις ρίζες της σε αυτό. Αν και πιθανότητα αόριστο, απεικονίζει, την αναζήτηση ενός νέου καθοδηγητικού πλαισίου στο σχεδιασμό θεσμικών πλαισίων περισσότερο εναρμονισμένο με αυτές τις νέες σχέσεις παραγωγής.

Ας στραφούμε σε μια άλλη πτυχή: τη φύση και την οργάνωση της εργασίας. Όταν κοιτάμε στις ιδιότητες που πρέπει να υπάρχουν και στις μορφές οργάνωσης της παραγωγής σε αυτά τα πεδία, παρατηρούμε μια αυξανόμενη σπουδαιότητα συμπεριφορών και ικανοτήτων όπως η δημιουργικότητα, η ευελιξία, η ανάπτυξη πληροφορίας, η συνεχής μάθηση, αντιμετώπιση κρίσεων, πρωτοβουλία, επικοινωνιακές και διαπροσωπικές ικανότητες, αποφασιστικότητα, προσοχή, εμπειρική/πρακτική/»σιωπηρή» γνώση.  Αυτό που κάνει τις ιδιότητες αυτές χαρακτηριστικές είναι πως είναι ενσωματωμένες στα άτομα και δεν είναι εύκολα αναπαράξιμες και ελεγχόμενες μέσα από προσχεδιασμένη διοίκηση και αυτοματοποιημένους μηχανισμούς. Επιπλέον, βασίζονται σε κίνητρα που δεν μπορούν εύκολα να αναχθούν στο χρηματικό, όπως αναγνωρίζει η ίδια η διαχειριστική βιβλιογραφία και εμπειρία αλλά και επιβεβαιώνει η εμπειρία των κινημάτων ελεύθερης κουλτούρας. Η ανάγκη συναλλαγής με τέτοιες παραγωγικές δυνάμεις και διαδικασίες είναι πράγματι μια από τις κύριες αιτίες της κρίσης στη φορντιστική οργάνωση παραγωγής και της καινοτομίας στις μεθόδους διοίκησης. Αλλά τα ερωτηματικά για την διαχείριση αυτών των παραγωγικών δυνάμεων – που αντικατοπτρίζει την ασάφεια επιχειρηματικών και διοικητικών λειτουργιών και εξαρτημένης εργασίας – παραμένουν άλυτα.

Υπάρχει ακόμη μια διάσταση όμως όπου η εμπειρία των κινημάτων ελεύθερης κουλτούρας είναι ενδιαφέρουσα. Υπάρχουν πειράματα διαφορετικού τύπου10 γύρω από αυτά τα προβλήματα και τις προοπτικές που συνεισφέραν στην επαναπλαισίωση με διαφορετικό τρόπο περίπλοκων προβλημάτων που σχετίζονται με τη δικτύωση και κινητοποίηση διαφορετικών κινήτρων, μη ιεραρχική κατάτμηση της εργασίας, συνεργασία και συντονισμό και ούτω καθ’ εξής. Και το ενδιαφέρον είναι, πως τα έκαναν  όλα με το πειραματισμό με νέες αντιλήψεις του τι αποτελεί ιδιοκτησία, δουλεύοντας στη βάση διανεμητικής/κοινής – αντί για αποκλειστικής – προσέγγισης στη περιουσία, αντιλαμβανόμενοι τους εαυτούς τους ως παραγωγούς κοινών πόρων.

Τέλος υπάρχει μια τρίτη ομάδα προβλημάτων που θα ήθελα να επισημάνω σε αυτό το σύντομο και πολύ ατελή χάρτη. Η έντονα άυλη και κοινωνική φύση των διαδικασιών παραγωγής και των παραγόμενων αγαθών, δημιουργεί μια σειρά προβλημάτων στα συστήματα αποτίμησης. Οικονομολόγοι, νομοθέτες και η εταιρική βιβλιογραφία παλεύουν να ορίσουν νέες παραμέτρους για τον υπολογισμό της αξίας του κεφαλαίου, της εργασίας, του πλούτου, της παραγωγικότητας. Τέτοια προβλήματα είναι εμφανώς ακόμη πιο περιπλεγμένα από την ψηφιακή επανάσταση, που έδωσε την δυνατότητα από τη στιγμή που θα δημιουργηθεί ένα ψηφιακό προϊόν, να αναπαράγεται «ευκολότερα, ταχύτερα, παντού και πρακτικά δωρεάν11» και που βασικά δημιουργεί κοινωνικές πρακτικές που εξερευνούν μια οικονομία βασισμένη σε αρχές όπως «μη ανεπάρκεια, μη ανταγωνισμό, μη αποκλειστικότητα», που είναι κάτι που φανερά αμφισβητεί βασικούς κανόνες της οικονομίας και του ελέγχου της συσσώρευσης της αξίας. Σε αυτό εντοπίζεται ένα ακόμη στοιχείο πως καίριες δυσκολίες εμφανίζονται, που δείχνουν προς κάτι που καλείται κρίση του συστήματος αξιών – που έχει πολλές περισσότερες ρίζες, πολύ πέρα από αυτό το χώρο.

Όλα αυτά δεν σημαίνουν πως τα προβλήματα αυτά δεν είναι άλυτα επί της αρχής, μέσα σε ένα καπιταλιστικό πλαίσιο. Μπορούμε ήδη να παρατηρήσουμε καινοτόμους μηχανισμούς12 συσσώρευσης που αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά αυτές τις νέες εξελίξεις. Αυτό που είναι πιο αμφίβολο είναι πως μπορούν να γίνει διαχείριση τους δίχως ριζικές αλλαγές στο θεσμικό πλαίσιο.

Για να κλείσουμε, επιτρέψτε μου να αναφερθώ σε μια προγενέστερη ιστορική αλληλουχία: οι μορφές παραγωγής του Φορντισμού, για να αξιοποιηθούν με ένα μη καταστροφικό τρόπο, χρειάστηκε την εφεύρεση ενός νέου θεσμικού πλαισίου, που αποκρυσταλλώθηκε στην Κεϋνσιανή επανάσταση, που με τη σειρά της για να εφαρμοστεί αποτελεσματικά χρειάστηκε την εφεύρεση ενός νέου συστήματος (δημόσιου και ιδιωτικού) μέτρησης και αποτίμησης, που κορυφώθηκε στο διάσημο – και ευρέως αμφισβητούμενο σήμερα πλαίσιο –  του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος. Δεν αντηχεί13 αυτό με το σήμερα;

 

 

 

  1. http://www.networked-politics.info/
  2. https://fcforum.net/en/
  3. https://fcforum.net/en/charter/
  4. https://en.wikipedia.org/wiki/Time-based_currency
  5. https://en.wikipedia.org/wiki/Peer-to-peer_banking
  6. https://archive.org/details/netlabels
  7. https://en.wikipedia.org/wiki/Fordism
  8. https://en.wikipedia.org/wiki/Post-Fordism
  9. http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.114.1795&rep=rep1&type=pdf
  10. http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674018587&content=reviews
  11. http://journals.sagepub.com/doi/abs/10.2304/pfie.2010.8.6.671
  12. http://books.google.co.uk/books/about/Cultura_del_network_Per_una_micropolitic.html?id=OPuEAAAACAAJ
  13. http://www.nytimes.com/2010/05/16/magazine/16GDP-t.html?pagewanted=all
Advertisements

Σας ακούμε...

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: